1948 yılında Yugoslavya ile Sovyetler Birliği arasında yaşanan siyasi kriz, Bosna Hersek’in askeri ve stratejik önemini köklü biçimde değiştirdi. Yugoslavya’nın en büyük savunma sanayisi tesislerinin Bosna Hersek’te kurulmasının temel nedenlerinden biri, ülkenin olası bir Sovyet saldırısına karşı güvenli bir savunma merkezi olarak görülmesiydi.
Yugoslavya’da silah üretiminin geçmişi daha eski dönemlere uzansa da 1948’de yaşanan Tito-Stalin ayrılığı, ülkenin savunma stratejisinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
Haziran 1948’de Kominform’un (Komünist ve İşçi Partileri Enformasyon Bürosu) aldığı kararla Yugoslavya Komünist Partisi örgütten çıkarıldı. Bu gelişme, Yugoslav lider Josip Broz Tito ile Sovyet lider Josef Stalin arasındaki ilişkilerin kopmasına yol açtı.
Bosna Hersek, olası Sovyet saldırısına karşı savunma merkezi seçildi
Yugoslav askeri yönetimi, Sovyetler Birliği ile yaşanan ayrılığın ardından ülkeye yönelik en büyük askeri tehdidin doğudan gelebileceğini değerlendirdi.
Sırbistan’ın kuzeyi ile Hırvatistan’ın doğusundaki geniş düzlüklerin, Sovyet ordusunun zırhlı birlikleri için elverişli ilerleme güzergâhları oluşturabileceği öngörüldü.
Bu değerlendirmeler doğrultusunda Yugoslav ordusunun Genelkurmay Başkanlığı, değişen güvenlik koşullarını esas alan “Maksimum” adlı savaş planını hazırladı.
Planın temel yaklaşımlarından biri, savunma sanayisinin doğrudan saldırıya açık bölgelerden uzaklaştırılarak ülkenin iç kesimlerine taşınmasıydı.
Dağlık coğrafyası ve stratejik konumu nedeniyle Bosna Hersek, askeri üretim tesislerinin kurulması için öncelikli bölge olarak belirlendi.
1950’li yıllarda büyük askeri fabrikalar kuruldu
1948 sonrasında Bosna Hersek’te kapsamlı bir askeri sanayi altyapısı oluşturulmaya başlandı.
Yugoslavya’nın Sovyet askeri yardımına bağımlılığını azaltmak amacıyla hafif silahlar, topçu sistemleri ve mühimmat üretebilecek yerli fabrikaların kurulmasına öncelik verildi.
Bu süreçte yalnızca silah üretim tesisleri değil, çelik, pirinç, barut ve roket yakıtı gibi savunma sanayisinin ihtiyaç duyduğu ham maddeleri sağlayacak işletmeler de geliştirildi.
1948-1958 yılları arasında Bosna Hersek’in farklı kentlerinde çok sayıda askeri fabrika kuruldu.
İlk büyük tesisler arasında 1948’de Vogošća’da kurulan Pretis ve 1949’da Novi Travnik’te kurulan Bratstvo yer aldı.
1950 yılında ise Konjic’te Igman, Bugojno’da Slavko Rodić, Vitez’de Slobodan Princip Seljo (günümüzde Vitezit), Mostar’da Soko, Saraybosna’da Famos, Banja Luka’da Rudi Čajavec ve Goražde’de Pobjeda gibi önemli sanayi kuruluşları faaliyete geçti.
Bunları 1951’de Saraybosna’daki Zrak, 1953’te Travnik Onarım Tesisi, 1955’te Hadžići Teknik Onarım Tesisi ve 1958’de Kosmos izledi.
Söz konusu askeri sanayi tesisleri, Yugoslavya’nın dağılmasından önceki dönemde yaklaşık 50 bin kişiye istihdam sağlayacak büyüklüğe ulaştı.
Gizli askeri üsler ve nükleer savaş komuta merkezi inşa edildi
Bosna Hersek’in savunma açısından taşıdığı önem yalnızca silah fabrikalarıyla sınırlı kalmadı.
1950’li yılların ortalarından itibaren bölgede büyük stratejik askeri tesislerin inşasına da başlandı.
Bunlar arasında Bihać yakınlarındaki Željava Askeri Hava Üssü olarak bilinen “Objekt 505” ile Konjic’te inşa edilen ve nükleer savaş koşullarında komuta merkezi olarak kullanılmak üzere tasarlanan “ARK D-0” yer aldı.
Yugoslavya’nın savunma doktrini, Tito’nun İkinci Dünya Savaşı sırasındaki partizan mücadelesinden edindiği deneyimlerden de etkilendi.
Bu nedenle başlangıçta hafif silahlar ve topçu sistemlerinin üretimine ağırlık verildi. İlerleyen yıllarda ise Bosna Hersek’te askeri haberleşme sistemleri, radar teknolojileri, araç bakım tesisleri, savaş uçakları ve helikopter üretimine yönelik sanayi kapasitesi geliştirildi.
Yugoslavya’nın savunma stratejisinde Bosna Hersek’in merkezi rolü
Sonraki yıllarda Yugoslavya’nın askeri tehdit değerlendirmeleri değişerek NATO ve Batılı ülkelere de yöneldi.
Ancak Bosna Hersek, ülkenin savunma planlamasında merkezi konumunu korumaya devam etti.
Yugoslav askeri stratejisinde Bosna Hersek’in önemini özetleyen temel yaklaşım ise şu düşünceye dayanıyordu:
“Her yer düşebilir, ancak Bosna Hersek düşmemelidir.”
Böylece 1948’deki Tito-Stalin ayrılığı, Bosna Hersek’i Yugoslavya’nın en önemli savunma sanayisi merkezlerinden birine dönüştüren sürecin başlangıcı oldu.
Klix.ba
