Bijela džamija (Beyaz Camii), Saraybosna’nın en eski mahallelerinden Vratnik’te 16. yüzyılda inşa edildi. Gazi Husrev-begova džamija örnek alınarak yapılan cami, bugün Bosna-Hersek’in ulusal anıtları arasında yer alıyor ve eski Saraybosna’nın en dikkat çekici sembollerinden biri olarak kabul ediliyor.
Caminin banisi, Gazi Hüsrev Bey’in kâtibi hadži-Hajdar Efendi. Yapının inşasına 1531’de Begova Camii’nin tamamlanmasının ardından başlanarak 1536–1545 yılları arasında tamamlandığı belirtiliyor. Hac dönüşünde 1545’te vefat eden hadži-Hajdar Efendi, caminin haziresindeki türbeye defnedildi.
Saraybosnalı mimar Mufid Garibija, caminin Begova Camii’nin küçük bir replikası olarak tasarlandığını ancak kendi özgün karakterine sahip olduğunu vurguluyor. Garibija’ya göre yapı, taş minaresi, küçük mektebi ve medresesiyle Osmanlı mahalle camilerinin tipik ama etkileyici bir örneği.
İnşa edildiği dönemde Saraybosna’da 104 mahalle ve 101 cami bulunuyordu. Begova Camii ile birlikte yalnızca bu camide minareye dışarıdan giriş bulunması dikkat çekiyor.
Yaklaşık 10,90 x 11,65 metre ölçülerindeki tek mekânlı cami; dış ahşap son cemaat mahalli (sofa), dört eğimli çatı ve 22,5 metre yüksekliğinde taş minareye sahip. Başlangıçta ahşap şingle (şindra) ile kaplı olan çatı, daha sonra kiremitle yenilendi.
Eşsiz Ahşap Mahfil
Caminin en ayırt edici özelliği dışarıda yer alan ahşap mahfili. Saraybosna ve Bosna-Hersek genelinde nadir görülen bu unsur, yapının ulusal anıt ilan edilmesinde önemli rol oynadı. 2012 yılında gerçekleştirilen restorasyon, eski çizimler ve özgün mimari esas alınarak yapıldı.
Hazirede hadži-Hajdar Efendi’nin türbesi bulunuyor. Rivayete göre, 1697’de Eugen Savojski komutasındaki Avusturya ordusunun Saraybosna’yı yakıp yıkması sırasında türbedeki altın mezar taşları da götürüldü.
Saat Kulesi ve Çeşme
Caminin yanında bir dönem mektep ve ahşap bir saat kulesi de bulunuyordu. Avusturya-Macaristan döneminde, 1890’da bu kule yıkıldı. Ayrıca caminin bulunduğu yerde 1545’ten önce inşa edildiği düşünülen bir çeşme 1815’te yenilendi. Bu çeşme, Miljacka Nehri’nin sağ kıyısında suyun “yokuş yukarı” ulaştığı tek çeşme olarak biliniyor.
Beyaz renge boyandığı için “Bijela” (Beyaz) adını alan cami, bulunduğu mahalleye, çeşmeye ve sokağa da ismini verdi. Saraybosna’da birçok beyaz cami olmasına rağmen, bu adla anılan tek cami olma özelliğini taşıyor.
Hazirede, son Bosna savaşı sırasında Vojska Republike Srpske (VRS) tarafından yapılan bombardımanda hayatını kaybeden mahalle sakinlerinin mezarları da bulunuyor.
Bijela džamija ve külliyesi (cami, mektep, çeşme, hazire ve türbe) 2006 yılında Bosna-Hersek’in ulusal anıtı ilan edildi.
