Arnavutluk, hava kirliliğinin sağlık üzerindeki etkilerinin en ağır hissedildiği Avrupa ülkeleri arasında yer alıyor. Eurostat’ın son verilerine göre, ülkede ince partikül maddelere (PM2.5) maruz kalmaya bağlı her 100 bin kişide 129 erken ölüm kaydediliyor.
Bu oranla Arnavutluk, Avrupa’da Kuzey Makedonya, Bosna-Hersek ve Sırbistan’ın ardından dördüncü sırada bulunuyor. Ülkedeki oran, 2023 yılında Avrupa Birliği ortalaması olan 100 bin kişide 41 erken ölümün üç katından fazla.
Eurostat’ın göstergesi, çapı 2,5 mikrometreden küçük olan PM2.5 partiküllerine maruz kalma sonucu meydana gelen erken ölümleri ölçüyor. Çok küçük boyutları nedeniyle bu parçacıklar akciğerlerin derin bölgelerine kadar ulaşabiliyor ve hatta kan dolaşımına geçebiliyor.
PM2.5 partikülleri başta katı yakıtların ısınma amacıyla yakılması, sanayi faaliyetleri, karayolu taşımacılığı ve atıkların yakılması sonucu ortaya çıkıyor. Uzmanlara göre hava kirliliği yalnızca ağır sanayiyle bağlantılı değil; ısınma yöntemleri, yakıt kalitesi, araçların yaşı ve şehirlerin hava dolaşım koşulları da kirlilik seviyelerini etkiliyor.
PM2.5 insan sağlığı için büyük risk oluşturuyor
Uzmanlara göre PM2.5 partikülleri sağlık açısından en tehlikeli kirleticiler arasında yer alıyor.
Göğüs hastalıkları uzmanı Jul Bushati, bu parçacıkların solunum sisteminin en derin noktalarına ulaşabilmesinin temel risk oluşturduğunu belirtiyor.
Bushati, “PM2.5 partikülleri o kadar küçüktür ki akciğer alveollerine ulaşabilir ve kan dolaşımına geçebilir” değerlendirmesinde bulundu.
Uzmanlara göre uzun süreli PM2.5 maruziyeti:
solunum yollarında iltihaplanmaya,
astımın kötüleşmesine,
kronik obstrüktif akciğer hastalığına (KOAH),
akciğer kanseri riskinin artmasına,
kalp ve damar hastalıklarına
neden olabiliyor.
Bushati, hava kirliliğine günlük maruz kalmanın sağlık açısından uzun vadeli bir zarar oluşturduğunu belirterek, etkilerin yıllar içinde ortaya çıkabileceğine dikkat çekiyor.
Tiran ve Elbasan en kirli şehirler arasında
Uluslararası veriler, Arnavutluk’taki resmi çevre raporlarıyla da örtüşüyor.
Ulusal Çevre Ajansı (AKM), ülkede hava kirliliğinin en yüksek olduğu şehirler olarak Tiran ve Elbasan’ı gösteriyor.
Bu iki şehirde PM10 partikülleri için belirlenen sınır değerlerin aşıldığı belirtilirken, Elbasan aynı zamanda azot dioksit (NO₂) sınırının da aşıldığı tek şehir olarak öne çıkıyor. NO₂ özellikle araç egzozları ve sanayi faaliyetleriyle ilişkilendiriliyor.
AKM’ye göre Arnavutluk’ta hava kirliliğinin başlıca kaynakları:
karayolu trafiği,
inşaat faaliyetleri,
kış aylarında ısınma amacıyla kullanılan yakıtlar.
Araç sayısı ve eski filo kirliliği artırıyor
Arnavutluk’ta hava kirliliğinin önemli nedenlerinden biri de artan araç sayısı.
INSTAT verilerine göre 2025 yılı sonunda ülkede 1 milyondan fazla kayıtlı kara taşıtı bulunuyordu. Araç sayısı yalnızca bir yılda yüzde 9,3 arttı.
Sorun yalnızca araç sayısıyla sınırlı değil. Araç filosunun yaşı da önemli bir faktör.
Verilere göre araçların:
yüzde 55,3’ü 2000-2010 yılları arasında üretilmiş,
binek araçların yüzde 45,7’si 11-20 yaş aralığında.
Dizel araçlar ise filonun büyük bölümünü oluşturuyor. Geçen yıl binek araçların yüzde 72,1’i dizel yakıtla çalışıyordu.
Elektrikli araç sayısı 2024’e göre yüzde 91,2 artmış olsa da toplam araç filosu içinde hâlâ küçük bir paya sahip.
İnşaat sektörü de önemli bir kirlilik kaynağı
Son yıllarda artan inşaat faaliyetleri de hava kalitesini olumsuz etkileyen faktörlerden biri.
INSTAT verilerine göre son beş yılda ülke genelinde yaklaşık 7 bin inşaat ruhsatı verildi.
Uzmanlar, özellikle büyük şehirlerde yoğun yapılaşmanın hava dolaşımını azaltarak kirleticilerin birikmesine neden olduğunu belirtiyor.
Hava ölçüm ağı yetersiz kalıyor
Arnavutluk’ta bir diğer sorun ise hava kalitesinin yeterince kapsamlı ölçülememesi.
Faktoje’nin araştırmasına göre ülke genelinde 59 istasyonlu ulusal izleme ağı bulunmasına rağmen gerçek ölçümler yalnızca 9 istasyonda yapılıyor.
Bu istasyonların:
4’ü Tiran’da,
diğerleri Dıraç, İşkodra, Elbasan, Fier ve Korçë’de bulunuyor.
Ulusal Çevre Ajansı bu istasyonlarda PM10, PM2.5, NO₂, SO₂, O₃ ve CO gibi kirleticilerin ölçüldüğünü açıkladı.
Ancak Arnavutluk Sayıştayı, mevcut verilerin ülkenin gerçek hava kalitesini değerlendirmek için yeterli ve güvenilir olmadığını belirtti.
Alternatif ölçümler yapan Co-PLAN kuruluşunun GreenAL projesi kapsamında elde edilen veriler de büyük şehirlerde sınır değerlerin aşıldığını ortaya koydu.
Hükümetten yeni izleme sistemi sözü
Çevre Bakanı Sofjan Jaupaj, hava kalitesini Avrupa Birliği ile müzakere sürecindeki en zor başlıklardan biri olarak değerlendirdi.
Jaupaj, Dünya Bankası ile birlikte kapsamlı bir hava kalitesi izleme projesi üzerinde çalışıldığını açıkladı.
Proje kapsamında:
ulusal bir izleme merkezi kurulması,
Avrupa Çevre Ajansı standartlarına uygun yeni istasyonların oluşturulması planlanıyor.
Hedef, 2028 yılına kadar Arnavutluk’un tam kapsamlı bir hava kalitesi izleme sistemine sahip olması.
Eurostat verileri ise hava kirliliğinin sağlık üzerindeki etkilerinin artık ölçülebilir seviyeye ulaştığını gösteriyor. Arnavutluk için temel sorun yalnızca hava kirliliğini azaltmak değil, vatandaşların her gün soluduğu havanın gerçek durumunu güvenilir biçimde ortaya koyabilecek bir sistem oluşturmak olarak öne çıkıyor.
