Kosova’da süt, peynir, yoğurt ve diğer süt ürünleri üretiliyor. Fabrikalar teknolojiye yatırım yaparken, çiftçiler üretimlerini artırıyor ve devlet her yıl sektörü geliştirmek için milyonlarca avro destek sağlıyor.
Ancak Kosova’nın süt ürünleri Avrupa’nın en büyük pazarı olan Avrupa Birliği’ne satılamıyor.
Bunun nedeni ürünlerin kalite standartlarını karşılamaması veya üretim kapasitesinin yetersiz olması değil. Asıl sorun, Kosova’nın AB kapılarını açan önemli bir belgeye sahip olmaması: AB tarafından tanınan veteriner sertifikası.
Bu nedenle süt sektörü yaklaşık 1,6 milyon nüfuslu iç pazarla ve bazı bölge ülkeleriyle sınırlı kalıyor.
Sektör temsilcileri, bu durumun zincirleme sorunlara yol açtığını belirtiyor. Çiftçiler fazla süt üretimiyle karşı karşıya kalırken, fabrikalar kapasitelerini tam kullanamıyor ve büyüme fırsatları engelleniyor.
Kosova Süt Endüstrisi Derneği temsilcisi Gani Durmishi, Radio Free Europe’a yaptığı açıklamada, “Bizim ihtiyacımız sadece sertifika, çünkü kapasitemiz var” dedi.
Durmishi’ye göre Kosova Gıda ve Veterinerlik Ajansı (AUV), henüz AB’nin ihracat için gerekli gördüğü kriterleri karşılayarak veteriner sertifikası düzenleme yetkisini alamadı.
Veteriner sertifikası neden önemli?
Veteriner sertifikası; süt, peynir, et ve yumurta gibi hayvansal ürünlerin halk sağlığı ve gıda güvenliği standartlarına uygun olduğunu gösteren resmi bir belge.
Ancak bir ülke bu belgeyi yalnızca kendi kararıyla düzenleyemiyor. Bunun için veterinerlik sisteminin Avrupa Birliği tarafından tanınması ve değerlendirilmesi gerekiyor.
Kosova’nın eski Gıda ve Veterinerlik Ajansı Başkanı Valdet Gjinovci, bunun geniş kapsamlı bir denetim zinciri gerektirdiğini belirtti.
Bu süreçte hayvanların kayıt altına alınması, hastalıkların takibi, hayvan yemlerinin kontrolü, çiftlik ve fabrikaların denetlenmesi, laboratuvar analizleri ile üretim, paketleme ve dağıtım aşamalarının kontrol edilmesi gerekiyor.
Gjinovci, Kosova’nın ilerleme kaydettiğini ancak tüm şartları henüz yerine getiremediğini söyledi.
“Sorun üreticide değil, kurumlarda”
Süt sektörü temsilcileri, Kosovalı şirketlerin AB pazarına ihracat yapmaya hazır olduğunu savunuyor.
Durmishi, birçok fabrikanın gerekli teknolojiye, kapasiteye ve kalite standartlarına sahip olduğunu ancak pazar erişimi olmadığı için üretimini artırmadığını ifade etti.
“Bazı süt fabrikaları sadece pazar olmadığı için üç vardiya çalışmıyor. Günde yaklaşık 100 bin litre süt işleyebilecek fabrikalar var. On fabrika düşünürsek günlük kapasite bir milyon litreye ulaşabilir. Ancak bugün neredeyse hiçbiri 24 saat çalışmıyor” dedi.
Durmishi ayrıca Almanya ve İsviçre’den bazı şirketlerin Kosova ürünlerine ilgi gösterdiğini belirterek, “Bize sadece belgeleri tamamlayın, ürünleri alacağız dediler” ifadelerini kullandı.
Süt üretiminin değeri arttı
Kosova Tarım Bakanlığı verilerine göre, ülkenin süt sektörü 2024 yılında 135,2 milyon avro değerinde ürün üretti.
Ancak bu üretim, iç tüketimin yalnızca yaklaşık yüzde 66’sını karşılıyor. Geri kalan ihtiyaç ithalat yoluyla karşılanıyor.
Gıda ve Veterinerlik Ajansı verilerine göre Kosova’da süt işleme ve paketleme alanında kayıtlı 48 tesis bulunuyor.
Süt üretiminin ekonomik değeri 2020’de 107 milyon avroyken, 2024’te 135 milyon avroya yükseldi.
İhracat düşük, ithalat yüksek
Kosova Gümrük verilerine göre ülkenin süt ürünleri ihracatı ağırlıklı olarak bölge ülkeleriyle sınırlı.
Bu yılın ilk altı ayında Kosova; Arnavutluk, Kuzey Makedonya ve Karadağ’a yaklaşık 478 bin avro değerinde süt ürünü ihraç etti.
Buna karşılık aynı dönemde süt ürünleri ithalatı 12 milyon avroyu aştı.
2024 yılında ise Kosova yaklaşık 31 milyon avroluk süt ürünü ithal ederken, ihracat yalnızca 331 bin avro seviyesinde kaldı.
Ekonomi uzmanlarına göre bu tablo, Kosova’da üretim yetersizliğinden değil, büyük pazarlara erişim eksikliğinden kaynaklanıyor.
Çiftçiler ve ekonomi etkileniyor
Uzmanlar, AB pazarına erişimin sadece fabrikaları değil, tüm üretim zincirini etkileyeceğini belirtiyor.
Eski Ticaret ve Sanayi Bakanı Ismet Mulaj, devletin süt sektörüne her yıl milyonlarca avro destek verdiğini ancak yeni pazarlar açılmadığı sürece bu yatırımların tam karşılığını vermediğini söyledi.
Mulaj’a göre AB pazarının açılması; daha fazla üretim, daha fazla istihdam ve ithalata bağımlılığın azalması anlamına gelecek.
Hükümetten ihracat sözü
AB’ye süt ürünleri ihracatının açılması, Kosova hükümetlerinin hedefleri arasında yer alıyor.
Başbakan Albin Kurti de ekonomik kalkınma ve üretim odaklı bir dönem vadederek, tarım ürünlerinin AB standartlarına uygun hale getirilmesi ve ihracat kapasitesinin artırılması sözü verdi.
Ancak Kosova hükümeti, veteriner sertifikasının alınması ve ihracat sürecinin hızlandırılması için hangi somut adımların ne zaman atılacağı konusunda henüz ayrıntılı bir açıklama yapmadı.
Sektör temsilcilerine göre Kosova’nın önündeki temel engel üretim kapasi
