Editörlüğünü Prof. Dr. Mesut İdriz’in üstlendiği “Balkanlarda İslam Kültürü ve Mirası” eseri, Birleşik Arap Emirlikler’nde “Sharjah Institute for Heritage” tarafından Arapça olarak yayınlandı.
Eserin, Balkanlar’daki İslam kültürü ve mirası üzerine Arapça yayımlanmış ilk kolektif ve kapsamlı çalışma olduğu belirtildi.
Kitapla ilgili hazırlanan değerlendirme yazısında şu ifadelere yer verildi:
“Balkanlarda İslam Kültürü ve Mirası adlı eser, Güneydoğu Avrupa’da İslam’ın incelenmesi alanında önemli bir ilmî dönüm noktasını temsil etmektedir. Bu editörlü çalışma, Balkan Yarımadası’ndaki Müslüman toplulukların tarihsel köklerini, kurumsal yapılarını, entelektüel geleneklerini ve güncel sosyo-kültürel gerçekliklerini çok disiplinli bir yaklaşımla ele almaktadır. Bölgenin farklı ülkelerinden seçkin araştırmacıları bir araya getiren eser, Balkanlar’daki İslam’ı marjinal veya tali bir olgu olarak değil, bölgenin medenî dokusunun ayrılmaz bir parçası olarak ortaya koymaktadır.
Kitap; Slovenya, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Kosova, Arnavutluk, Karadağ, Kuzey Makedonya ve Batı Trakya’yı kapsayan geniş bir coğrafî alanı ele alarak, Balkanlar’daki Müslüman varlığın karmaşıklığını ve çeşitliliğini yansıtmaktadır. Bölümler; azınlık kimliğinin oluşumu, vakıf kurumları, Osmanlı sonrası dönüşümler, dinler arası diyalog, hat sanatı mirası, eğitim etkileşimleri ve savaş sonrası uzlaşma süreçleri gibi temaları kapsamaktadır. Bu tematik çeşitlilik, tarihsel analiz ile çağdaş sosyolojik ve siyasal gerçeklikler arasında güçlü bir köprü kurmakta; okuyucuya hem derinlik hem de bağlamsal bütünlük sunmaktadır.
Metodolojik açıdan eser; tarihî inceleme, kurumsal analiz, vaka çalışmaları ve sosyo-kültürel yorumları bir araya getirmektedir. Osmanlı hâkimiyetinin sona ermesi, ulus-devletlerin ortaya çıkışı, sosyalist rejimler ve 20. yüzyılın sonundaki çatışma sonrası yeniden yapılanma gibi köklü siyasal dönüşümlere rağmen İslamî kurumların sürekliliğini vurgulamaktadır. Aynı zamanda, Müslüman toplulukların seküler hukukî çerçeveler içinde dinî ve kültürel kimliklerini muhafaza ederken gösterdikleri uyum kabiliyeti de dikkat çekmektedir.
Eserin en dikkat çekici yönlerinden biri de dilsel ve entelektüel katkısıdır. Bu editörlü kitap, Balkanlar’daki İslam kültürü ve mirası üzerine Arapça yayımlanmış ilk kolektif ve kapsamlı çalışma olma özelliğini taşımaktadır. Bu yönüyle, Arap akademik literatüründe uzun süredir hissedilen önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Arap dünyasındaki araştırmacılar, öğrenciler ve kültürel kurumlar için bu eser, Güneydoğu Avrupa’ya açılan yeni bir ilmî pencere niteliği taşımakta; Balkanlar ile Arap-İslam dünyası arasında akademik ve kültürel köprülerin güçlenmesine katkı sağlamaktadır.
Eserin son bölümlerinde yer alan ve Kuzey Makedonya’dan üç değerli akademisyenin — Prof. Dr. Qani Nesimi, Dr. Sherif Abdullahi ve Dr. Islam Islami — katkıları özellikle dikkat çekicidir. Bu üç bölüm, Makedonya bağlamına dayanan yerel ve tarihî derinliği olan analizler sunarak kitaba ayrı bir zenginlik kazandırmaktadır.
Prof. Dr. Qani Nesimi’nin Arnavutlar ve Dinî Çeşitlilik başlıklı çalışması, Arnavut toplumundaki çoğul dinî kimliğin incelikli bir analizini sunmaktadır. Tarihsel birlikte yaşama tecrübesini, kültürel sentezi ve millî kimlik ile dinî aidiyet arasındaki hassas dengeyi ele alan bu bölüm, basitleştirici yaklaşımları aşarak dinî çeşitliliğin Arnavut toplumunun yapısal bir özelliği olduğunu ortaya koymaktadır.
Dr. Sherif Abdullahi’nin Tarih Boyunca Makedonya’da Vakıf Kurumları ve Güncel Sorunlar başlıklı çalışması ise vakıf müessesesini İslam toplum yapısının temel taşlarından biri olarak tarihî ve kurumsal bir perspektifle incelemektedir. Osmanlı döneminden günümüze vakıf kurumlarının eğitim, sosyal ve ekonomik hayattaki rolünü ortaya koymakta; aynı zamanda çağdaş hukukî ve idarî sorunlara da ışık tutmaktadır. Bu bölüm, Balkan devletlerinde vakıf sisteminin günümüzdeki önemini anlamak açısından son derece kıymetlidir.
Dr. Islam Islami’nin Ferit Vokopola’nın Arnavut Davasına Dinî ve Millî Katkısı başlıklı çalışması ise dinî bağlılık ile millî bilinç arasındaki etkileşimi entelektüel-tarihsel bir çerçevede ele almaktadır. Vokopola’nın düşünce dünyası ve faaliyetleri üzerinden, erken 20. yüzyıl Balkanlarında İslamî reformculuk, millî kimlik inşası ve kültürel uyanış arasındaki ilişkiyi analiz etmektedir.
Bu üç bölüm birlikte değerlendirildiğinde, Kuzey Makedonya’nın Balkan İslam araştırmalarına yaptığı ilmî katkının güçlü bir göstergesi olarak ortaya çıkmaktadır. Aynı zamanda kitabın temel tezini pekiştirmektedir: Balkanlar’daki İslam; tarihsel olarak köklü, entelektüel olarak canlı, kurumsal olarak dirençli ve bölgenin sosyo-politik gelişimiyle derinden iç içe geçmiş bir medeniyet unsurudur.
Sonuç olarak Balkanlarda İslam Kültürü ve Mirası alanında öncü bir yayındır. Eser yalnızca akademik literatüre katkı sağlamakla kalmamakta, aynı zamanda Balkanlar ile Arap dünyası arasındaki kültürel ve ilmî diyaloğu da güçlendirmektedir. Balkan İslamı üzerine Arapça yayımlanmış ilk kapsamlı kolektif çalışma olması itibarıyla, gelecekteki araştırmalar için temel bir başvuru kaynağı olacağı muhakkaktır.”
